EnglishSắt là một khoáng chất thiết yếu với vai trò quan trọng trong việc tạo hemoglobin, vận chuyển oxy và hỗ trợ chức năng tế bào miễn dịch. Tuy nhiên, trong giai đoạn cơ thể bị nhiễm khuẩn hoặc viêm cấp tính, bổ sung sắt không đúng lúc có thể gây tác dụng ngược không mong muốn. Việc hiểu rõ cơ chế sinh học đằng sau điều này sẽ giúp cha mẹ và người chăm sóc trẻ có quyết định bổ sung sắt an toàn và hiệu quả hơn.
1. Cạnh tranh sắt giữa cơ thể và tác nhân gây bệnh
Khi cơ thể bị nhiễm khuẩn, cuộc chiến gián tiếp diễn ra giữa cơ thể chủ thể và tác nhân gây bệnh để tranh giành sắt – một yếu tố dinh dưỡng quan trọng cho cả hai. Vi khuẩn và các vi sinh vật gây bệnh đều cần sắt để phát triển và nhân lên. Vì vậy, cơ thể người đã tiến hóa một cơ chế miễn dịch tự nhiên gọi là “miễn dịch dinh dưỡng”, trong đó cơ thể hạn chế cung cấp sắt cho tác nhân gây bệnh bằng cách thu giữ sắt trong tế bào và giảm lượng sắt tự do trong huyết thanh.
Hormone hepcidin do gan sản xuất đóng vai trò trung tâm trong phản ứng này. Khi bị nhiễm khuẩn hoặc viêm, mức hepcidin tăng lên, làm giảm hấp thu sắt từ ruột và giữ sắt lại trong các tế bào miễn dịch như đại thực bào. Điều này dẫn đến giảm lượng sắt lưu thông trong máu nhưng lại là một cơ chế để hạn chế nguồn sắt mà tác nhân gây bệnh có thể sử dụng nhằm nhân lên.
2. Rủi ro bổ sung sắt khi đang ốm
2.1 Tăng nguy cơ hỗ trợ vi khuẩn phát triển
Khi bạn trực tiếp bổ sung lượng sắt đáng kể trong lúc bị nhiễm khuẩn, lượng sắt tự do trong ruột và huyết thanh có thể tạm thời cao hơn mức mà cơ thể hạn chế. Điều này làm cho vi khuẩn dễ sử dụng sắt hơn để sinh trưởng, có thể kéo dài thời gian nhiễm trùng hoặc tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh. Một số nghiên cứu cho thấy dự trữ sắt quá cao có liên quan đến tỷ lệ nhiễm trùng do vi khuẩn tăng lên, đặc biệt ở các bệnh nhiễm khuẩn huyết nặng.
2.2 Cơ thể giảm hấp thu sắt tự nhiên khi nhiễm trùng
Việc tăng hepcidin không chỉ giảm hấp thu sắt từ ruột mà còn giữ sắt trong các kho dự trữ nội bào, làm giảm mức sắt trong huyết thanh. Đây là một chiến lược bảo vệ tự nhiên để “giấu” sắt khỏi mầm bệnh. Khi cơ thể còn đang trong tình trạng viêm/ nhiễm khuẩn, việc bổ sung sắt vào ruột sẽ ít hiệu quả do tình trạng hepcidin vẫn cao, đồng thời có thể đẩy sắt vào nhóm vi khuẩn có thể sử dụng.
3. Khi nào nên cân nhắc bổ sung sắt?
Điều quan trọng là không hoàn toàn thờ ơ với nhu cầu sắt khi bị nhiễm trùng, nhưng thời điểm và cách bổ sung cần thận trọng:
- Chỉ nên bổ sung sắt khi trẻ đã khỏi nhiễm khuẩn cấp tính, không còn sốt, viêm hoặc tiêu chảy.
- Nên dựa trên xét nghiệm sắt huyết thanh và chỉ định bác sĩ, thay vì tự ý uống sắt ngay khi đang nhiễm trùng.
- Đối với trẻ thiếu máu mạn tính do thiếu sắt, thường cần bổ sung theo phác đồ và sau khi tình trạng nhiễm trùng được kiểm soát.
Bổ sung sắt khi cơ thể đã quay về trạng thái không nhiễm khuẩn và hệ miễn dịch ổn định sẽ giúp tăng hấp thu sắt hiệu quả và tránh rủi ro kích thích mầm bệnh phát triển.
4. Lời khuyên cho phụ huynh và người chăm sóc
- Khi trẻ bị viêm, sốt hoặc tiêu chảy do nhiễm khuẩn, không nên bổ sung sắt ngay lập tức.
- Tập trung vào điều trị nhiễm khuẩn trước, theo dõi các dấu hiệu phục hồi.
- Sau khi hết nhiễm trùng, xem xét bổ sung sắt nếu có bằng chứng thiếu sắt/ thiếu máu (qua xét nghiệm) và theo chỉ định chuyên gia.
Kết luận
Mặc dù sắt là khoáng chất thiết yếu cho sức khỏe, việc bổ sung sắt trong khi cơ thể đang bị nhiễm khuẩn có thể vô tình hỗ trợ sự phát triển của mầm bệnh và làm giảm hiệu quả phản ứng miễn dịch tự nhiên. Cơ chế điều hòa sắt như tăng hepcidin khi viêm là một phần của chiến lược bảo vệ cơ thể, và can thiệp bổ sung sắt nên diễn ra khi tình trạng nhiễm khuẩn đã được kiểm soát và có chỉ định y tế rõ ràng.
Tìm hiểu các bài viết liên quan tại: https://ancarepharma.com/chu-de/kien-thuc-dinh-duong-vi/
Để được tư vấn cụ thể hãy liên hệ với chúng tôi: https://www.facebook.com/ancarepharma
Tài liệu tham khảo
Ganz, T., & Nemeth, E. (2015). Iron homeostasis in host defence and inflammation. Nature Reviews Immunology, 15(8), 500–510.
Prentice, A. et al. (2019). Iron metabolism and infection: The role of hepcidin during inflammation. Food and Environmental Virology.
Hallberg, L., & Brune, M. (1986). The role of vitamin C in iron absorption. International Journal for Vitamin and Nutrition Research, 30, 103–108.
